والدین این را بارها و بارها میشنوند: خواندن برای کودکان مهم است. اما دقیقاً چرا؟ و آیا اینکه چگونه یا چه زمانی، یا چه چیزی را برای آنها میخوانید، واقعا اهمیت دارد؟
اینکه خوانده شدن به کودکان کمک میکند تا خودشان خواندن را یاد بگیرند منطقی به نظر میرسد. این موضوع هم درست است که خواندن برای آنها از این فرایند یادگیری حیاتی حمایت میکند. اما فواید خواندن با هم، هم برای کودکان و هم برای والدین، بسیار فراتر از سواد خواندن و نوشتن است.
در ادامه این مقاله انتشارات نعناع به این موضوع میپردازیم که چرا کتاب خواندن برای کودکان ۱ تا ۱۱ساله بسیار مهم است. پس همراه ما باشید!
مطالب مرتبط:
معرفی ۱۵+ کتاب جالب برای کودکان ۵ساله
فواید کتاب خواندن برای کودکان
خواندن یکی از غنیترین و ارزشمندترین فعالیتهایی است که یک کودک میتواند در سالهای ابتدایی زندگی خود تجربه کند. چه یک داستان گرم و صمیمی قبل از خواب باشد و چه یک کتاب تصویری رنگارنگ که در کلاس با هم خوانده میشود! کتابها درهایی به سوی ایدههای تازه باز میکنند، تخیل را برمیانگیزند و از نقاط عطف اساسی رشد کودک حمایت میکنند.
در واقع، فواید خواندن کتاب برای کودکان بسیار فراتر از یادگیری حروف و صداهاست. این فواید، پایههای زبان، هوش هیجانی، تمرکز، خلاقیت و یادگیری مادامالعمر را شکل میدهند.
تاثیر کتابخوانی برای کودکان بر رشد زبان
حتی فکر کردن به مغز کوچک و در حال رشد نوزاد، شگفتانگیز است، اینطور نیست؟ انگار از همان لحظهی اول، یک ماشین یادگیری زبان کوچک به دنیا آمده. اما این ماشین چطور روشن میماند و قوی میشود؟ پاسخ ساده است: با حرف زدن و کتاب خواندن برای او.
لورا فیلیپس، عصبروانشناس میگوید: «صرف قرار گرفتن در معرض کلمات، مهمترین کاری است که میتوانید برای ساخت مسیرهای زبانی در مغز کودکتان انجام دهید. خواندن و مواجهه با کلمات به کودکان کمک میکند ظرفیت زبانی و شناختی خود را به حداکثر برسانند.»
مغز کودک مثل یک مسیر کوهستانی است. هر بار که کلمهای را میشنود، مسیرهای زبانی در مغزش هموارتر و محکمتر میشوند. و کتابخوانی، یک خوراکی فوقالعاده از جنس کلمه برای این مغز گرسنه است! حتی لمس کردن و ورق زدن صفحات کتاب، به رشد شناختی کودک کمک میکند.
جادوی پنهان کتابها برای کودکان
شاید بپرسید: «ما که همهروز با کودکمان حرف میزنیم، پس کتاب چه چیزی بیشتری برای او دارد؟»
خواندن کتاب برای کودکان همانند بردن آنها به شهرهای جدید است (با هزینهای بسیار کمتر!). کودکان در کتابها با واژهها و ساختارهایی آشنا میشود که شاید در صحبتهای روزمرهی ما کمتر بشنود. دکتر فیلیپس میگوید: «کودکان معمولا در معرض زبان، واژگان و الگوهای گفتاری والدینشان قرار میگیرند که البته این بسیار هم خوب است. اما کتابها به آنها اجازه میدهند واژگان جدید و شیوههای تازهی کنار هم قرار دادن کلمات را بشنوند که توانایی آنها برای درک و استفاده از زبان را گسترش میدهد.»
این یعنی ذهن کودک برای درک ایدههای پیچیدهتر، آمادهتر میشود. همچنین بر اساس پژوهشها، کودکانی که هر روز برایشان کتاب خوانده میشود، تا قبل از ورود به مهدکودک، با حداقل ۲۹۰ هزار کلمهی بیشتر از دیگران مواجه میشوند! و این عدد میتواند با مطالعهی بیشتر، حتی از یک میلیون کلمه هم بگذرد. تصور کنید این گنجینهی واژگان، چقدر یادگیری چیزهای دیگر را در آینده، از درس مدرسه تا ارتباط با دیگران، برای کودک شما آسانتر میکند!
ساختن یک دانشنامهی کوچک با کتابخوانی برای کودکان
کتابخوانی فقط یاد دادن کلمات نیست؛ یعنی ساختن یک دنیای اصولی بر پایه علم، فرهنگ و هنر. کودک با کتابها دربارهی حیوانات، فضا، شهرها و احساسات یاد میگیرد. وقتی با هم کتاب میخوانید و از او سؤال میپرسید («یادت هست این پرنده را کجا دیدیم؟»)، این دانش عمیقتر میشود.
بعدها که کودک شما به مدرسه میرود، این دانش زمینهای مثل یک چراغ قوه، راه یادگیری مطالب جدید را برایش روشن میکند.
رمزگشایی جعبهابزار احساسات با کتابخوانی
کتابها بهترین نقطه برای شروع صحبت دربارهی احساسات هستند. دیدن یک شخصیت کتاب که عصبانی یا ناراحت است، به کودک نشان میدهد این احساسات طبیعی هستند. شما میتوانید از این فرصت استفاده کنید و بپرسید: «تو تا حالا به اندازهی این دخترک عصبانی شدهای؟ وقتی عصبانی میشی، چه کار میکنی که آروم بشی؟»
همچنین کتابها درِ دیگری هم به روی کودک میگشایند: دری به قلب و احساسات دیگران. وقتی داستان کودکی را در فرهنگی دیگر میخواند یا با شخصیتی همراه میشود که شبیه او نیست، همدلی در وجودش ریشه میدواند. او از این طریق میآموزد که احساسات دیگران را درک کند.
کتاب خواندن برای کودکان، راهی مناسب برای تقویت پیوند والد–کودک
کتاب خواندن، یکی از شیرینترین راهها برای محکمتر کردن رشتههای عاطفی بین شما و فرزندتان است. این کار فقط به خواندن یک داستان محدود نمیشود. بلکه کتاب خواندن برای کودکان حکم یک قرارِ دو نفرهی خاص و بدون حواسپرتی را دارد.
در دنیای شلوغ امروز، این چند دقیقه خواندنِ مشترک، مثل یک ایستگاه آرامش میماند. شما و کودکتان کنار هم، سرعت را کم میکنید، در دنیای داستان غرق میشوید و لذتِ با هم بودنِ واقعی را تجربه میکنید. این لحظاتِ گرم و صمیمی، برای رشد مغز او، مخصوصاً در سالهای اول، معجزه میکند.
همهی حسهای خوب در زمان کتاب خواندن شما برای کودک دلبندتان باهم ترکیب میشوند: نشستن در کنار شما، شنیدن صدای آشنا و آرامبخشتان و لمس صفحات کتاب. این تجربهی حسیِ غنی، برای رشد مغز کودک حیاتی است. به همین خاطر است که توصیه میشود به جای پخش کتابهای صوتی، والدین خود برای فرزندانشان کتاب بخوانند.
همچنین هنگام کتابخوانی برای کودکتان وقتی در آغوشتان است، نه تنها داستان را به او منتقل میکنید، بلکه امنیت، عشق و ارتباطی ناگسستنی را به او هدیه میدهید. این هدیه، پایهی محکمی برای همهی یادگیریهای آیندهی او خواهد بود.
پس همین امشب، یک کتاب بردارید، کودکتان را در آغوش بگیرید و بخوانید. این بهترین سرمایهگذاری برای آیندهی او و زیباترین خاطرات برای شماست.
برای کودکان چه کتابی بخوانیم؟
دکتر فیلیپس اشاره میکند که اگرچه کتاب خواندن برای کودکان در همهی سنین مفید است اما نوع این فواید بسته به مرحلهی رشدی کودک تا حدی متفاوت است.
او میگوید: «وقتی نوزاد تازهمتولدشده دارید، هر چیزی را که دوست دارید بخوانید، حتی اگر نیویورک تایمز باشد. موضوع فقط این است که آنها کلمات، جملات و زبان را بشنوند.»
با بزرگتر شدن کودکان، محتوا اهمیت بیشتری پیدا میکند. دکتر فیلیپس میگوید: «خواندن کتابهایی با موضوعات قابل ارتباط میتواند به گفتوگوهای معنادار دربارهی اتفاقات زندگی آنها منجر شود. کتاب میتواند پلی باشد برای صحبت دربارهی چیزی که کودک خودش در حال تجربهی آن است و راهی فراهم کند تا بدون اینکه مثلاً بگویید «در مدرسه اذیتت میکنند؟» موضوع را مطرح کنید.»
همچنین برای انتخاب کتاب، تقریباً همیشه علاقهی کودک را دنبال کنید. وقتی او خودش انتخاب کند، چه یک کتاب علمی تخیلی پرهیجان باشد، چه یک کتاب طنز دربارهی حیوانات یا حتی مجلهای دربارهی ماشینها، یک پیام مهم را درونی میکند: «خواندن کار باحال و لذتبخشی است!» این احساس، بزرگترین انگیزه برای این است که خودش، داوطلبانه و مستقل، به سراغ کتاب خواندن برود.
تکرار، تکرار، تکرار! (و این اشکالی ندارد)
اگر کودک خردسالتان میخواهد همان داستان را برای صدمین بار بشنود، نگران نباشید! این کاملاً طبیعی و حتی فوقالعاده مفید است. این تکرار، دقیقاً بخشی از فرآیند یادگیری زبان است. با هر بار شنیدن، او بر ساختار جمله، واژگان جدید و ریتم داستان مسلطتر میشود. همچنین این اعتماد به نفس را پیدا میکند که بعداً خودش آن را بخواند.
خواندن را با بزرگتر شدن قطع نکنید!
یک باور رایج این است که وقتی کودک خودش خواندن یاد گرفت، دیگر نیازی به خواندن شما برای او نیست. اما با این کار، یک فرصت طلایی را از دست میدهید. کودکان عاشق این هستند که کتابهایی کمی چالشبرانگیزتر از سطح فعلی خود بشنوند، مثل شنیدن یک رمان فصلبندیشده جذاب، در حالی که خودشان هنوز در حال تمرین کتابهای سادهتر هستند.
کتاب خواندن برای کودکان در سالهای ابتدایی این فواید را برای او دارند:
- از سواد او حمایت میکند: شما الگوی روانخوانی و درک مطلب هستید.
- دانش و دایرهی لغاتش را غنی میسازد: با مفاهیم و کلماتی فراتر از کتابهای درسی آشنا میشود.
- پیوند عاطفی را حفظ میکند: درست زمانی که به تدریج مستقل میشود، این زمانِ مشترک و بدون قضاوت، فضایی امن برای گفتگو و ارتباط فراهم میکند.
کتاب کاغذی یا الکترونیکی؟ کدام بهتر است؟
این روزها کتابهای کودک به شکل الکترونیکی هم به راحتی در دسترس هستند. اما سؤال اینجاست: آیا هیجان ورق زدن یک کتاب کاغذی را میتوان با لمس یک صفحهنمایش جایگزین کرد؟
تحقیقات نشان میدهند که کیفیت تعامل در کتابهای چاپی اغلب غنیتر است. وقتی کتاب فیزیکی در دستان شماست، معمولاً تمرکز و گفتگوهای جانبی بیشتری بین شما و کودکتان شکل میگیرد. در مقابل، صفحات نمایش گاهی ما را به عجله و اسکرول سریع عادت میدهند، درست مثل وقتی که در شبکههای اجتماعی میچرخیم. برای یک کودک، کند کردن سرعت و غرق شدن در داستان، با کتاب کاغذی اغلب آسانتر است.
البته لازم نیست که دنیای دیجیتال را کاملاً کنار بگذاریم!
کتابهای الکترونیکی هم جایگاه خودشان را دارند. تصور کنید در سفر هستید یا به کتابخانه دسترسی ندارید. در این مواقع، یک کتابخانهی دیجیتال میتواند نجاتبخش باشد! این فرصت را به شما میدهد تا در هر شرایطی، داستانهای تازه و جذاب را با هم کشف کنید.
راز موفقیت در کتابخوانی، چه دیجیتال و چه فیزیکی، در چیست؟
کلید اصلی، معنادار کردنِ زمان خواندن است، فارغ از اینکه رسانه چیست. برای معنادار کردن زمان مطالعه برای کودکان این اقدامات توصیه میشود:
- کنار هم بنشینید (حتی اگر حول یک تبلت هستید).
- سرعت را کم کنید و با لحن و حالات چهره بخوانید.
- در میانهی داستان مکث کنید و از کودکتان بپرسید: «به نظرت بعدش چه اتفاقی میافته؟» یا «اگر تو به جاش بودی چی کار میکردی؟»
و در پایان
فراموش نکنید که خواندن مشترک بسیار ارزشمند است اما نباید به یک برنامهی سفت و سخت و استرسزا تبدیل شود. بله، یک روال منظم، مثل قصهی قبل از خواب آرامشبخش و عادتساز خواهد بود. اما در واقع، هر لحظهای که با کودکتان در دنیای کلمات و تصاویر شریک میشوید، ارزشمند است.
رشد کودکان مانند یک خط راست نیست؛ گاهی جهشهای بزرگ حرکتی (مثل چهار دستوپا رفتن یا راه افتادن) همهی توجه آنها را به خود جلب میکند. در این دورهها ممکن است نشستن آرام در آغوش شما برای یک کتاب، آخرین چیزی باشد که میخواهند!
نکتهی کلیدی این است: به جایی که هستند بروید، نه جایی که شما میخواهید باشند. اگر خواندن به یک کشمکش تبدیل شود، تأثیر معکوس خواهد داشت.
انعطافپذیر باشید! خواندن میتواند در حالی باشد که کودک در حال بازی است، در حمام است یا حتی در حال خوردن میانوعدهاش. حضور شما، صدای شما و اشتیاق شما به کتاب، همان چیزی است که تاثیرگذار است.
فشار برای یک «تجربه بینقص»، به رابطهی زیبای شما با کتاب لطمه میزند. هدف، ایجاد یک ارتباط مثبت با دنیای داستانهاست، به هر شکلی که ممکن باشد.
